არაკომერციული (არასამეწარმეო) ორგანიზაციების ფინანსების ორგანიზაცია საქართველოში

არაკომერციული საქმიანობის ძირითადი მოტივია საზოგადოებრივი მოთხოვნილებების დაკმაყოფილება, რომლებიც სახელმწიფო სექტორს ხშირად არ სურს ან საერთოდ არ შეუძლია დააკმაყოფილოს სრული მოცულობით. სამწუხაროდ ქართულ სასწავლო-ეკონომიკურ ლიტერატურაში არაკომერციული (არასამეწარმეო) ორგანიზაციების შესახებ სიმცირე შეიმჩნევა, მათი ფინანსური საქმიანობა გარდა ცალკეული შემთხვევებისა ნაკლებადაა შესწავლილი. არადა აქვე უნდა ითქვას, რომ აღნიშნული სექტორი თანდათან მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ქვეყანაში, როგორც საზოგადოებრივ ასევე ეკონომიკურ ცხოვრებაში. აქედან გამომ¬დინარე, საჭიროდ მივიჩნიეთ შედარებით ვრცლად განვიხი¬ლოთ საქართველოში არასამეწარმეო ორგანიზაციების საქმიანობა, ფინანსური ურთიერთობები და სტატისტიკური ანალიზი.

არასამეწარმეო ორგანიზაციების საკანონმდებლო გარე¬მო 2012 წლისთვის, ექსპერტთა უმრავლესობის შეფასებით,  საკმაოდ ლიბერალურია და არსებითად არ აფერხებს სამო¬ქალაქო საზოგადოების ორგანიზაციათა შექმნასა და ფუნქციონირებას. თუმცა მნიშვნელოვანი პრობლემებია განვითარების თვალსაზრისით. ამ მხრივ  მოქმედი კანონ¬მდებლობა ჯერ კიდევ სრულად არ შეესაბამება საერთაშ¬ორისო სტანდარტებს და დამკვიდრებულ საუკეთესო პრაქტიკას.

ძირითადი კანონმდებლობა, რომელიც არეგულირებს სამოქალაქო საზოგადოებრივი ორგანიზაციების (სსო) საქმიანობას, არის საქართველოს კონსტიტუცია, საქართველოს სამოქალაქო კოდექსი (1997 წ., რომელშიც არსებითი ცვლი¬ლებები შევიდა 2006 წელს), საქართველოს საგადასახადო კოდექსი (2010 წ. სექტემბერი) და კანონი „გრანტების შესახებ“ (1996 წლის ივნისი).

თავისუფალი გაერთიანების უფლებას განამტკიცებს საქართველოს კონსტიტუცია. კონსტიტუციით უზრუნველყოფილია პიროვნების უფლება – შექმნას ან გაერთიანდეს საზოგადოებრივ გაერთიანებაში, მათ შორის პროფესიულ კავშირებში. საზოგადოებრივი გაერთიანების საქმიანობის შეჩერება და აკრძალვა შესაძლებელია მხოლოდ სასამართლოს გადაწყვეტილებით, საქართველოს ორგანული კანონით „საზოგადოებრივ გაერთიანებათა საქმიანობის შეჩერებისა და მათი აკრძალვის შესახებ“ (1997 წლის ნოემბერი) განსაზღვრულ შემთხვევებში. სამოქალაქო კოდექსი განსაზღვრავს საზოგადოებრივი ორგანიზაციების ორგანიზაციულ-სამართლებრივ  ფორმას და რეგისტრაციის პროცედურებს. ზოგიერთი სახის საზოგა¬დოებრივი ორგანიზაციის რეგისტრაციასთან დაკავშირე-ბული საკითხები რეგულირდება სპეციალური კანონებით: კანონი „გრანტების შესახებ“ არეგულირებს საზოგადოებრივი ორგანიზაციების დაფინანსების ძირითადი წყაროს – გრანტის – გაცემის და მიღების სამართლებრივ საფუძვლებს; „ბავშვთა და ახალგაზრდული ორგანიზაციების სახელმწიფოებრივი მხარდაჭერის შესახებ“ კანონი საზოგადოებრივი ორგანიზაციებიდან გამოყოფს ბავშვთა და ახალგაზრდულ ორგანიზაციებს, იძლევა შესაბამის დეფინიციებს და ქმნის ასეთი კავშირების რეესტრს სახელმწიფოებრივი მხარდაჭერის მიზნით; ცალკე კანონები არეგულირებენ  პროფესიულ კავშირებსა და წითელ ჯვარს; კანონი „სპორტის შესახებ“ არეგულირებს სპორტული ფედერაციების შექმნის და ფუნქციონირების საკითხებს; კანონი „შემოქმედ მუშაკთა და შემოქმედებითი კავშირების შესახებ“ განსაზღვრავს შემოქმედებითი კავშირების შექმნისა და ფუნქციონირების წესებს; საგადასახადო კოდექსი განსაზღვრავს საზოგადოებრივი ორგანიზაციების მიერ განხორციელებული საქმიანობის დაბეგვრის მექანიზ¬მებს, აგრეთვე საქველმოქმედო ორგანიზაციის სტატუსის მინიჭების საკითხებს.

არასამეწარმეო იურიდიული პირები არ არიან მოგებაზე ორიენტირებული ორგანიზაციები და ეწევიან არასა¬მეწარმეო საქმიანობას. თუმცა აღსანიშნავია, რომ მათ უფლება აქვთ ეწეოდნენ დამხმარე ხასიათის სამეწარმეო საქმიანობას, რომლიდან მიღებული მოგებაც უნდა მოხმარდეს არასამეწარმეო იურიდიული პირის მიზნების რეალიზებას. ასეთი საქმიანობის შედეგად მიღებული მოგების განაწილება ამ იურიდიული პირის დამფუძნებლებს, წევრებს, შემომწირველებს, აგრეთვე ხელმძრვანელობას შორის დაუშვებელია. არასამეწარმეო იურიდიულ პირს შეიძლება ჰქონდეს ფილიალი (წარმომადგენლობა), რომელიც არ წარმოადგენს დამოუკიდებელ იურიდიულ პირს, არამედ არის იურიდიული პირის ადგილსამყოფელის გარეთ არსებული წარმომადგენლობითი უფლებამოსილების მქონე პირებს განცალკავებული ქვედანაყოფი და წარმოადგენს (სრულად ან ნაწილობრივ) მას ან ახორციელებს მის ფუნქციებს.

რაც შეეხება არასამეწარმეო იურიდიული პირის საქმიანობის სახელმწიფო კონტროლს, იგი შემოიფარგლება ამ პირის საქმიანობის შეჩერებით ან აკრძალვის შესახებ გადაწყვეტილებით, რომელსაც იღებს სასამართლო საქართველოს ორგანული კანონით „საზოგადოებრივ გაერთიანებათა საქმიანობის შეჩერებისა და მათი აკრძალვის შესახებ“ განსაზღვრულ შემთხვევებში და დადგენილი წესით. ამ კანონის თანახმად, სასამართლოს შეუძლია 3 თვემდე ვადით შეაჩეროს საზოგადოებრივი გაერთიანების საქმიანობა, რომელიც არსებითად გადავიდა სამეწარმეო საქმიანობაზე. სასამართლოს ასევე შეუძლია აკრძალოს საზოგადოებრივი გაერთიანება, რომლის მიზანია საქართველოს კონსტიტუციური წყობილების დამხობა ან ძალადობით შეცვლა, ქვეყნის დამოუკიდებლობის ხელყოფა, ტერიტორიული მთლიანობის დარღვევა ან რომელიც ეწევა ომის ან ძალადობის  პროპაგანდას, აღვივებს ეროვნულ, კუთხურ, რელიგიურ ან სოციალურ  შუღლს, ქმნის ან შექმნილი აქვს შეიარაღებული ფორმირება ან სასამართლოს მიერ მისი საქმიანობის შეჩერების შემდეგ განაახლებს სამეწარმეო საქმიანობას.

გრანტის სახით მიღებული შემოსავლების სამართლებრივი რეგულირება. კანონი „გრანტების შესახებ“ იძლევა  გრანტის დეფინიციას, განსაზღვრავს გრანტის გამ-ცემს და მიმღებს და არეგულირებს მათ შორის ურთი¬ერთობას. მოცემული კანონი პრაქტიკულად ქმნის სამართლებრივ საფუძველს გრანტით მიღებული შემოსავლების დაბეგვრის  სპეციალურ რეჟიმში მოსახვედრად. ლოგიკურად ეს ნორმები საგადასახადო კოდექსში უნდა იყოს ჩართული. კანონის დამოუკიდებლად არსებობა ისტორიულმა განვითარებამ განაპირობა. 1996 წელს, როცა ეს კანონი იქნა მიღებული, საგადასახადო შეღავათები დამოუკიდებელი კანონებით წესდებოდა და შეიძლებოდა არ მოქცეულიყო საგადასახადო კოდექსში. მოგვიანებით, როცა შემუშავდა პირველი საგადასახადო კოდექსი, გრანტებზე შეღავათები გადატანილ იქნა კოდექსში, ხოლო სხვა რეგულაციები დარჩა დამოუკიდებელი კანონის სახით. პოლიტიკური საფრთხეების თავიდან ასაცილებლად მიზანშეწონილად იქნა მიჩნეული კანონის ასეთი სახით შენარჩუნება.

კანონი გრანტს განსაზღვრავს, როგორც დონორის მიერ გრანტის მიმღებისთვის უსასყიდლოდ გადაცემული მიზნობრივ სახსრებს ფულადი ან ნატურალური ფორმით, რომლებიც გამოიყენება კონკრეტული ჰუმანური, საგანმანათლებლო, სამეცნიერო-კვლევითი, ჯანმრთელობის დაცვის, კულტურული, სპორტული, ეკოლოგიური და სოციალური პროექტების, აგრეთვე სახელმწიფოებრივი ან საზოგადოებრივი მნიშვნელობის პროგრამების განხორციელებისთვის. გრანტი არ გაიცემა სამეწარმეო და პოლიტიკური მიზნების მისაღწევად. კანონი განსაკუთრებული სიფრთხილით  განსაზღვრავს გრანტის გამცემსა და მიმღებს, ასევე მათ შორის ურთიერთობას, რათა თავიდან იქნეს აცილებული დაწესებული საგადასახადო შეღავათების ბოროტად გამოყე¬ნება.

დონორსა და გრანტის მიმღებს შორის იდება წერილობითი ხელშეკრულება, რომელიც უნდა შეიცავდეს გრანტის გაცემის მიზანს, მოცულობას, მიღებული სახსრების გამოყენების კონკრეტულ მიმართულებას, მათი ათვისების ვადებს და იმ ძირითად მოთხოვნებს, რომლებსაც დონორი უყენებს გრანტის მიმღებს. გრანტის ერთ-ერთ თავისებურებას წარმოადგენს მისი მიზნობრიობა, ანუ იგი გაიცემა გან-საზღვრული საზოგადოებრივად სასარგებლო მიზნის მისაღწევად. ამასთან ერთად აღსანიშნავია, რომ დონორის თანხმობით შეიძლება შეიცვალოს გრანტის მიზნობრიობა და იგი გამოყენებულ იქნეს არა თავდაპირველი მიზნებისთვის, რისთვისაც იგი გაიცა.

დაბეგვრა. არასამეწარმეო იურიდიული პირის ფორმით არსებობა ავტომატურად არ გულისხმობს რაიმე სახის გადასახადებისგან გათავისუფლებას. არასამეწარმეო იურიდიული პირების გარკვეული სახის გადასახადებისგან გათავისუფლება დაკავშირებულია მის მიერ განხორციელებულ საქმიანობაზე და შემოსავლის წყაროებზე. თუ არასამეწარმეო იურიდიული პირები ახორციელებენ ეკონომიკურ საქმიანობას, ისინი ექცევიან ჩვეულებრივ საგადასახადო პირობებში და ამ გზით მიღებული შემოსავლები ექვემდებარება ჩვეულებრივი წესით დაბეგვრას. თუ არასამეწარმეო იურიდიული პირების შემოსავლებს შეადგენს არაეკონომიკური საქმიანობით მიღებული შემოსავლები (მაგალითად გრანტი, შემოწირულობა, საწევრო შენატანები), მაშინ ასეთი სახის შემოსავლები დაკავშირებულია გან-საზღვრული სახის გადასახადისგან გათავისუფლებასთან.

შეღავათები გრანტის სახით მიღებულ შემოსავლებზე:

• მოგების გადასახადი – მოგების გადასახადით დაბეგვრისგან თავისუფლდება არასამეწარმეო იურიდიული პირის მიერ მიღებული გრანტი;

• დამატებული ღირებულების გადასახადი (დღგ) – დამატებული ღირებულების გადასახადისგან თავისუფლდება გრანტების შესახებ ხელშეკრულებებით გათ­ვალისწინებული საქონლის იმპორტი გრანტის გამცემი ან მიმღები პირის მიერ. გარდა ამისა გრანტის მიმღებ პირს, რომელიც „გრანტების შესახებ“ საქართველოს კანონის შესაბამისად ყიდულობს გრანტის ხელშეკრულების პირობებით გათვალისწინებულ საქონელს ან/და ამავე საწყისებზე იღებს მომსახურებას, უფლება აქვს დადგენილი წესით ჩაითვალოს ან დაიბრუნოს ამ საქონლისთვის თუ მომსახურებისთვის გადახდილი დღგ საგადასახადო ორგანოში საგადასახადო ანგარიშფაქტურის ან საქართველოს ფინანსთა მინისტრის მიერ დადგენილი წესის ანგარიშგების (დღგ-ის გადახდის დამადასტურებელი დოკუმენტის) წარდგენის საფუძველზე. დღგ-ის ჩათვლა ან დაბრუნება ხდება მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ განცხადება საგადასახადო ორგანოს წარედგინება დასაბეგრი ოპერაციის განხორციელებიდან 3 თვეში;

• საშემოსავლო გადასახადი – საშემოსავლო გადა¬სახადის გადახდით დაბეგ¬ვრი-სგან თავისუფლდება ფიზიკური პირის მიერ მიღებული გრანტი.

შეღავათები შემოწირულობასა და საწევრო შენატანებზე. ორგანიზაციის მიერ მიღებული შემოწირულობა და საწევრო შენატანი გათავისუფლებულია მოგების გადასახადისაგან;

ქონების გადასახადი – არასამეწარმეო იურიდიული პირები გათავისუფლებული არიან ქონების გადასახადის გადახდისგან, გარდა მიწისა და ეკონომიკური საქმიანობისთვის გამოყენებული ქონებისა. სხვაგვარად რომ ვთქვათ, არასამეწარმეო იურიდიული პირები იხდიან ქონების გადასახადს მხოლოდ:

–              მის საკუთრებაში არსებულ მიწაზე, აგრეთვე კანონით გათვალისწინებულ სარგებლობაში ან ფაქტობრივ მფლობელობაში მყოფი სახელმწიფო საკუთრების მიწაზე;

–              იმ ქონებაზე (მის ბალანსზე რიცხული ძირითადი საშუალებები, დაუმონტაჟებელი მოწყობილობები, დაუმთავრებელი მშენებლობა და არამატერიალური აქტივები), რომელსაც გამოიყენებს ეკონომიკური საქმიანობისთვის.

შეღავათები საბაჟო გადასახადსა და მოსაკრებელზე. გრანტის შესახებ ხელშეკრულებით გათვალისწინებული საქონლის იმპორტი თავისუფლდება საბაჟო გადასახადისა  და მოსაკრებლისგან, საქართველოს პრეზიდენტის მიერ განსაზღვრული წესით.

საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური უკვე მეექვსე წელია ატარებს არაკომერციული ორგანიზაციების (ფონდები, კავშირები, პოლიტიკური, რელიგიური, საქველმოქმედო და სხვა მსგავსი ტიპის ორგანიზაციები) წლიურ გამოკვლევას. არაკომერციული ორგანიზაციების პროდუქციის ძირითადი ნაწილი რეალიზდება უფასოდ, ან ეკონომიკურად უმნიშვნელო ფასებში. აღნიშნული არაკომერციული ორგანიზაციები იმყოფებიან თვითდაფინანსებაზე და სახსრებს ძირითადად ღებულობენ შემოწირულობებისა და საკუთარი წევრების შენატანების სახით. გარკვეულ შემოსავლებს ისინი აგრეთვე ღებულობენ მათი კუთვნილი მატერიალური და ფინანსური აქტივებიდან.

დეკლარირებული მონაცემების მიხედვით, საქართველოში 2010 წელს არაკომეციული ორგანიზაციების სექტორის ბრუნვის მოცულობამ – დამხმარე კომერციული საქმიანობიდან 35.8 მლნ ლარი შეადგინა, რაც გასული წლის შესაბამის მაჩვენებელს 83.6 %-ით აღემატება. ბრუნვის მოცულობაში ყველაზე დიდი წილი მოდის კომუნა¬ლური, სოციალური და პერსონალური მომსახურების გაწევის დარგის ორგანიზაციებზე (37.5%), აგრეთვე საფინანსო საქმიანობის (18.2%), განათლების (16.4%) და ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალური დახმარების დარგის ორგანიზაციებზე (13.0 %) .

ბრუნვის მოცულობის ყველაზე მნიშვნელოვანი ზრდა, 2009 წელთან შედარებით შემდეგ დარგებში შეინიშნებოდა:

–              საფინანსო საქმიანობის დარგში – დაახლოებით 268-ჯერ;

–              განათლების დარგში – 8-ჯერ;

–              კომუნალური, სოციალური და პერსონალური მომსახუ¬რების გაწევის დარგში – 69.5%-ით;

–              ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალური დახმარების დარგში – 12.1%-ით.

პროდუქციის (საქონლისა და მომსახურების) გამოშვების მოცულობამ არაკომერციული ორგანიზაციების სექტორში 2010 წელს 339.3 მლნ ლარი შეადგინა (აღნიშნული მაჩვენებელი წინა წელთან შედარებით გაზრდილია 10.1%-ით). პროდუქციის გამოშვებაში ყველაზე დიდი წილით გამოირჩეოდა ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალური დახმარების დარგის ორგანიზაციები (68.1%), აგრეთვე კომუნალური, სოციალური და პერსონალური მომსახურების გაწევის (19.2%) და განათლების დარგების (6.6%) ორგანიზაციები.

არაკომერციულ ორგანიზაციებში დასაქმებულთა რაოდენობამ 2009 წელს 18024 ერთეული შეადგინა, საიდანაც 58.2% ქალია, ხოლო 41.8% – კაცი. აღნიშნული მაჩვენებელი 2009 წელთან შედარებით გაზრდილია 53.2%-ით.

დასაქმებულთა ყველაზე დიდი ნაწილი – 40.1% მოდის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალური დახმარების დარგის ორგანიზაციებზე, 26.7% – კომუნალური, სოცი-ალური და პერსონალური მომსახურების გაწევის დარგის ორ¬გა¬ნი¬ზა¬ციებზე, 21.7% – განათლების დარგზე, ხოლო დანარჩენი 11.5% – სხვა დარგებში ნაწილდება. დასაქ-მებულთაგან დაქირავებულია 16764 ერთეული (მათ შორის ქალია 60.0%). დაქირავებულთა რაოდენობა 2009 წელს 2008 წელთან შედარებით გაზრდილია 55.7%-ით.

რეგიონების მიხედვით ბრუნვის მოცულობაში პრევალირებენ ქ. თბილისი და სხვა რეგიონები შემდეგი თანმიმდევრობით: ქ. თბილისი – 77.5%; სამცხე-ჯავახეთი – 8.3%; კახეთი – 6.3%; აჭარა – 4.1%.

განსხვავებული მდგომარეობაა რეგიონების მიხედვით პროდუქციის გამოშვების მოცულობის განაწილებაში, სადაც პრევალირებენ ქ. თბილისი და სხვა რეგიონები შემდეგი თანმიმდევრობით: ქ. თბილისი – 87.2%; იმერეთი – 7.0%; აჭარა – 3.4%; სამცხე-ჯავახეთი – 1.0%.

რეგიონების მიხედვით დასაქმებულთა რაოდენობაში პრევალირებენ ქ. თბილისი და სხვა რეგიონები შემდეგი თანმიმდევრობით: ქ. თბილისი – 62.1%; აჭარა – 15.1%; იმერეთი – 13.5%; კახეთი – 3.2%.

ანალოგიური ვითარებაა რეგიონების მიხედვით დაქირავებულთა რაოდენობის განაწილებაშიც, სადაც პრევალირებენ ქ. თბილისი და სხვა რეგიონები შემდეგი თანმიმდევრობით: ქ. თბილისი – 60.4%; აჭარა – 15.7%; იმერეთი – 14.4%; კახეთი – 3.4%.

Categories: ეკონომიკური სტატიები | დატოვე კომენტარი

Post navigation

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / შეცვლა )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / შეცვლა )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / შეცვლა )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / შეცვლა )

Connecting to %s

Create a free website or blog at WordPress.com.

%d bloggers like this: